چرک نویس های پارسا عدالت

سرانجام، از پس سالها آوارگی در دیاران و اقالیمِ دوردست، خسته شده بود و آخرش هم ـ چنان که خواسته بود پا در گِل کند ـ هرگز هیچ جایی را در پشت دنیا به نواخت نیافته بود که در آن بود و باش کند تا وقتِ مرگ و حتی پس از آن، دیگر به این نتیجه ناگزیر رسیده بود که علیرغم تمایلش برگردد و در ده زاد بومی‌اش بمیرد تا کنار مردگانش در همان یک وجب جایی که همیشه انتظارش را می‌کشیده، دفن شود. در همان سهمِ خاک گوری که پیشتر در یک لحظه خشم و خروش، مفت به دیگران بخشیده بود.

پنجاه و سه سال پیش ملک‌میان را ترک گفته و چنان میانه‌اش را با محل بر هم زده بود که اگر روزی نظرش برگشت، عملاً نتواند تصمیمی را که گرفته بود، زیر پا بگذارد.

و البته در این مدت دیگر هرگز بازنگشته بود. نه حتی وقتی که کسانش، پیش به دنبال هم مرده بودند و او هر با حیناحینِ پرسه‌زنی‌های بی‌نتیجه‌اش در آن سوی دنیا، همزمان خواب دیده بود و به بیداری، دل محزونش مرگ عزیزی را گواهی داده بود. هرچند که البته هرگز مطمئن نبود کدام یک؛ اما تردیدی نداشت که یکی‌شان یقین از دنیا رفته بود.

با جنگ و دعوا گذاشته بود رفته بود. همه ماجرا شاید به یک ساعت هم نکشیده بود؛ اما بیش از نیم قرن حسرت خورده بود که چطور شده بود یک آن دیوانه شده در برابر همه، علناً تصمیم به ترکِ دیدار ابدی گرفته بود. آن هم برای خاطر چیزی که هرگز هیچ ارزشش را نداشت؛ برای خاطرِ مادینه‌ای! اما گفته بود و تقدیری ناگزیر از برای خود رقم زده بود.

پنجاه و سه سال طول کشیده بود تا خود را از بُنِ چنگالِ آن بختک‌واره بختی رها کند که پیوسته نیشتر بر غیرتش زده بود. برایش همیشه انگار همین دیروز بود که سینه به سینه مُلْک میانی‌های خشماگین که بس بسیار نگرانِ ناموسِ روستا می‌نمودند، تا بدان حدّ که می‌خواستند او گورش را از آنجا گم کند، جوانانه فریاد زده بود: «باشد، حالا که این طور با من بیگانه رفتار می‌کنید، از اینجا می‌روم. برای همیشه می‌روم. اما آن یک وجب جای خاکِ من هم گورِ شما باشد!» و اینچنین دیگر آنچه را که نباید، باخته بود.

پیش از آن، از خیلِ مُلْک میانی‌ها، بَلقَز گفته بود: «اَخ اَخ اَخ… قحطِ مرد است مگر؟! من مانندِ تو را روزی صد تا با گِل درست می‌کنم!» که یا طاقت نیاورده و چنان قصدی کرده بود. آن همه مشت و لگد و چوب و چماق از مُلک میانی‌ها خورده بود، اما بر او تأثیر نکرده بود آن قدر که گپ بَلقَز کرده بود: «من مانند تو را روزی صد تا با گِل درست می‌کنم!» در مُلک میان از این بدتر چه می‌توانست بگوید مادینه‌ای تا مردانه‌ای‌را بشکند؟ آن هم نه در نادیده جایی، گوشه و کناری، که در میان جمع، در چشمْ حضورِ مُلک میانی‌ها، از کوچک و بزرگ، زن و مرد، همه! این را دیگر یایا هرگز نتوانسته بود فراموش کند. همچون داغ ننگی بر پیشانی، همیشه با خود داشته و از آن عذاب کشیده بود.

«اما آخر این مادینه‌ها چه دارند که برای خاطر آن، کوه مَثَل مردانه‌ای بخواهد بشکند؟!» خود هم مادینه‌ای این را گفته بود به سرزنش یایا، مادرش. پدر تأکید کرده بود: «این را یک بار دیگر بگو، مادرِ اُمانی!» جفت خواهرانش افسوس خورده بودند: «ما که یک دانه برادر بیشتر نداریم، شکستن کدام است؟» آن هم برای این بی‌حیا بَلقَزِ کونْ چُسان؟» یایا گفته بود: «گفتم که، حالا هر چه بود من شکسته شدم. توی مُلْک میان دیگر نه قادرم سر بالا بگیرم، نه اینجا بود کنم؛ به شما گفتم، تا فردا سیاهْ سحر هم که بگویید من باید از این چول شده خود را آواره کنم.» مادر درآمده بود دوباره: «پسرم، این خانه زندگانی همه از آن توست. خواهرانت که فردا روزی بالاخره به خانه بخت‌شان می‌روند. آن وقت چه کسی حامی من و پدر پیرت باشد.»

یایا انگار عقلِ خود را خورده باشد، جواب داده بود: «لازم نیست نگران باشید. می‌توانید خانه داماد بگیرید. چون من سهمِ خودم را دارم به خواهرانم می‌بخشم.» و در آن دم بود که پدر به طعنه خندیده بود: «هه هه هه… اما آخر با کدام خط؟ کدام نشان؟ همین طور حد کفلیزی؟ سرِ باد که نمی‌شود چیزی بخشید!» مادر از پدر گله کرده بود: «پدر یایا تو را چه می‌شود؟ بچه‌ام از دست رفت!» پدر مستأصل اما در ظاهر مطمئن گفته بود: «کجا دارد که برود؟ یک چند گاه گرسنگی که بکشد، با پای خودش باز برمی‌گردد سر سفره تو. اگر برنگشت، پس از این پس دیگر مرا هیچ چیز حالی نیست.» یایا پدر را آزار داده بود: «حالا می‌بینیم!» پدر زیرِ آزارِ پسر بیشتر نگفته بود: «می‌بینیم!»

برمی‌گشت. اما نه یک چند گاه دیگر. وقتی برمی‌گشت که دیگر نه پدر بود، نه مادر، نه اُمانی و نه بمانی. حتی ملک‌میان هم نبود. تو گویی این همه هیچ‌گاه نبوده بود. گویی بیگانه‌ای به بیگانه جایی بازگشته بود.

«پس این روستا چه شد؟» یایا از رهگذری که از زیر کلاه حصیری‌اش او را چون ناآشنا آدمی سردرگم می‌نگریست، پرسیده بود. مرد روی دوشش بیلی بود و پابرهنه پاچه پیجامه‌اش را تا پشت زانو بالا کشیده بود: «مقصد تو کجاست خالوجان؟» یایا به این سوی و آن سوی سر می‌گرداند: «ملک‌میان.» مرد گفته بود: «خوب، تو اکنون در ملک‌میان هستی، بنده خدا!»

کم‌کَمَک مسیرِ آبِ چشمه قدیمی را پیدا کرده بود که میزان در راستای

کوهِ سُماموس به دریا می‌ریخت. سمتِ آفتابْ غروبِ چشمه، جای روستای پیشین، خانه‌های بسیاری ساخته شده بود. دیگر حتی یک خانه لت‌پوش کاهگلی از گذشته بر جای نمانده بود. حتی در آن سوی آب، رو به آفتاب درآمد، که تا یایا یادش بود دشتی پوشیده از درختانِ للیکی و کئول بود که گاوها زیر آنها چرا می‌کردند، سراسر خانه شده بود. خانه‌هایی که با آجر و سیمان بالا رفته بودند و سقفِ همه‌شان شیروانی بود. دیگر آن روستایی نبود که یایا می‌شناخت و از هر طرف بین دار و درختان جنگلی محصور بود. اینک درخت‌ها را به کلی انداخته بودند و به جایش بوته‌های چای و نهال مرکبات کاشته شدند. به خلافِ گذشته‌ها که چند خانه دورِ هم بود و آدم از هر طرف به هرجا می‌توانست برود. بر سر جای خانه قدیمی‌شان هم اینکه مدرسه‌ای ساخته بودند.

پیش از آنکه خود را به کسی آشنایی دهد، سراغِ معتمدِ محل را گرفته بود. کدخدا ذی‌بولا، خیلِ بچه‌هایی را که این ناشناس را دوره کرده بودند، تشر زد و به داخل خانه دعوتش کرد.

«ذی بولا مرا نمی‌شناسی، نه؟»

«آشنا نظر می آیی. اما یادم نمی‌آید کدامی؟»

«من یایا هستم.»

«یایا؟»

«برادر امانی و بمانی، همبازی قدیم تو»

کدخدا ذی بولا شبانه سر روزی را در سالها پیش به یاد آورد که خانه یایا اینها را سنگباران کرده بودند و مادرِ یایا بی آنکه هیچ از خانه پا بیرون بگذارد، همه ملک میانی‌ها را نفرین می‌کرد. پدر یایا او را گفته بود: »هی ذی‌بولا، تو قاعده است که با رفیقت بد بایستی؟» و او جواب داده بود: «پس چی؟ پسرت بد کرده. سرِ چشمه به دخترِ خاله جانم دست‌درازی کرده.» و یایا بالاخره از قایمْ جایش در کاهْ بامِ خانه‌شان پایین پریده بود: «دروغ است. من به کسی دست درازی نکرده‌ام. من فقط از او خواستم که زن من بشود. همین. گناه کردم؟!» اما بَلقَز گفته بود: «نخیر، بُنِ مه، سرِ چشمه ناخبر از پشت مرا گرفتی می‌خواستی به زور به من درآویزی. اما تا دیدی قیل و قالِ زن‌ها می‌آید که می‌آمدند آب ببرند، دُمت را گذاشتی روی کولت، توی مه در رفتی.» پس مُلک‌میانی‌ها دیگر ایست نکرده بود؛ غیظ کرده بودند؛ ریخته بودند سر یایا و تا خورده بود زده بودندش. و در آن میان، چماقی بر سرِ یایا فرود آمده فرقش را شکافته بود. در آن لحظه هیچ‌کس هوش نبود. اما ذی‌بولا و یایا خود می‌دانستند کی زده بود و کی خورده بود.

«بعد از این همه سال، آمده‌ای تقاصت را بگیری؟»

یایا گویی از سالها پیش جوابش را آماده کرده بود. بی‌درنگ به ذی‌بولا گفت:

«خیر. آمده‌ام که اینجا بمیرم.»

«اما تو دیگر اینجا نه کسی داری نه چیزی!»

«مردگانم را که دارم.»

«البته؛ اما مردگانت مثلِ مردگانِ ما اسیرِ خاک هستند!»

«وقت ورود دیدم که مقر خانه پدری‌ام مدرسه شده . با این حساب من اینجا دیگر کاری ندارم…»

درباره کسان در گذشته‌اش هر آنچه را باید از ذی‌بولا شنید. اُمانی در خانسر به خانه مرد رفته بود؛ اما سرِ همان شکمِ اولش سرِ زا رفته، خود و بچه‌اش تلف شده بودند. بمانی هم در جوانی داءالخنزیر گرفته، ناکام از دارِ دنیا رفته بود. پدر و مادرشان از آن پس تنها افتاده بودند؛ چشم انتظارِ یکتا پسرشان، همیشه آرزو به دلِ نوه و نتیجه‌ای بودند که هرگز نداشتند. چندین سال بعد هم پدر از پَلَتْ دار افتاده بود؛ رفته بود برای گاواشان برگ بتراشد. پدر که مرده بود، مادر دیگر خیلی دوام نیاورده بود؛ حتی به دو سه سال هم نکشیده بود؛ او هم از پی پدر رفته بود.

«ذی‌بولا، یک زحمت بکش همراه من بیا خاک آدم‌هایم را نشانم بده!»

از گورستان که برگشته بودند، یایا شب رادر خانه ذی‌بولا مانده بود. کهن مردان دوباره همچون گذشته‌ها با هم رج شده بودند. یایا به همبازی قدیمش گفت که در فکر سرپناهی از برای خود است. گفت که مقداری پول هم همراه خودش دارد. پولی که گهگاه با مزدوری در اینجا و آنجا برای خود اندوخته است. ذی‌بولا پیشنهادی کرد که نشان داد به راستی کدورتِ دعوای دیرینه را از خاطر زدوده است؛ گفت: «خانه من خانه توست. همین جا با هم سر می‌کنیم.» یایا قدرشناسی کرد. اما از پذیرفتن پیشنهادش سر باز رد. ذی‌بولا چون چنین دید اظهار داشت که در هرحال تا پیدا شدن سرپناه وظیفه خود می‌داند از او در خانه‌اش میزبانی کند. یایا از این نظر حرفی نداشت. اما نمی‌دانست که ذی‌بولا ضربه نامردانه چماقی را که به خاطر دخترخاله جانش از روی غیرت فامیلی به سر دوستش کوبیده بود، هرگز از یاد نبرده بود و گذشت زمان بیهودگی آن خشونت بی‌بدیل را بر وجدانش روز به روز سنگین‌تر کرده بود؛ تا مگر که زمانی یایا دوباره پیدایش می‌شد، می‌توانست به هر طریق ممکن به جبرانش برمی‌خاست که اینک به واقع پیدایش شده بود. ذی بولا با دیدار دوباره او ـ به خود یا نا به خود ـ بَنِ فکر رفته بود. هرچند البته با نیتی خیر؛ اما یایا نمی‌دانست که او می‌خواهد پیرانه سر برایش معرکه بگیرد.

بَلقَز دختر خاله جان ذی‌بولا، در طی سالیان بی‌ثمر، اگرچه هر روز یکصد مرد از گِل سرشته بود، اما هرگز به هیچ‌کدامشان شوهر نکرده بود و در همان خانه پدری‌اش پیر شده بود. حتی برادران کوجکتر از خودش هرکدام سرِ خانه و زندگی خویش رفته بودند؛ اما او با ایراد گرفتن‌های بیجا، بی‌شمار و وسواسی‌اش، همچنان روی دست پدر و مادرش مانده بود. تا اینکه والدینش هم از دنیا رفته بودند و او دیگر به کلی تنها شده بود.

اهل و عیال ذی‌بولا در روستا پنهان نکردند که چه کسی میهمان کدخداست. بدین‌ترتیب سرانجام به گوش بلقز هم رسید که یایا برگشته است: بی‌زن، بی‌ولد.

اما سپیده‌دم فردا یایا حتی تأسف خورد که کاش پایش می‌شکست تا بار دیگر از ملک‌میان سر درمی‌آورد. در زیر مه صبحگاهی، ابریقی را که از آبْ تختِ خانه ذی بولا برداشت و به طرف چشمه به راه افتاد تا دست و دیمش را آب زند، نخست متوجه چیزی نشد. همه‌جا مه‌آلود بود، از بُنِ گِل. ولیکن به چشمه که نزدیک می‌شد، اندک اندک چشمش سفیدی پایین تنه پر هیب زنانه‌ای را تشخیص داد که صاحبش بر کناره پایین چشمه چمباتمه زده بود و به صدای سرفه یایا به نشانه اعلام حضور ناگزیرش که دیگر فرصت برگشت نکرده بود، ناگهان شلیته‌ای که دور کمر جمع شده بود، روی سرین پایین کشیده شده بود و زن هیچ هم به روی خود نیاورده بود: «اوی، پس تویی یایا. باز هم اینجا دست به آب نشستم تو پیدایت شد!» بدین‌سان یایا توانست او را به جا بیاورد. درست همچون آن شبانه سر هوس‌انگیز و آتش‌انداز گذشته در پنجاه و سه سال پیش، بدعادتش را حفظ کرده بود و هنوز از خیر سرش لب آب خرابی می‌کرد. اما یایا باورش نیامد که بَلقَز آشتی‌جویان گفت: «شنیدم که آمده‌ای. آی… پس بالاخره برگشتی ملک میان پیش هم محلی‌هایت…» یایا تردید نداشت که در پشت دنیا، این یک نفر را با وجودی که هنوز دیدارش دلش را تکان می‌داد، هرگز نمی‌‌تواند ببخشد؛ مصمم گفت: «اما من اینجا نیامده‌ام که با زنده‌ها زندگی کنم، دیگر آمده‌ام که نزد مردگانم باشم» بی‌آنکه خود هرگز بداند که دارد مانع از آن می‌شود که ذی‌بولا کدخدا‌منشانه بخواهد او را در خانه خلوت دختر خاله جانش منزل دهد تا لااقل این آخر عمری یایا و بَلقَز در کنار هم بمیرند. شاید بَلقَز حرفی نداشت؛ آن قدر تنهایی کشیده بود که حرف پسرخاله کدخدایش را زمین نزند. ولیکن برای یایایی که گویی به دلش افتاده بود مرگ تا آن بُن دنیا دنبالش کرده، یقین دیگر فرصتی دوباره برای عاشقی باقی نمانده بود. زیراکه بی آنکه دیگر نگاهش کند، همین قدر فرصت کرد آبی به سرو رویش زد، ابریقش را پر کرد، در بُن مه راه افتاد، از چشمْ زار بلقز دور شد، تا دم در خانه ذی‌بولا خود را رساند و همانجا، انگار که دود و درد دیرین دلش را ناگهان به تمامی در کرده بود، دراز به دراز بر زمین افتاد.

If one is walking along the street at night and a man who can be seen a long way off – for the street slopes uphill ahead of us and the moon is full – comes running towards us, then we shan’t lay hands on him, even if he’s feeble and ragged, even if someone else is running after him and shouting, but we’ll let him run on.
For it is nighttime, and we can’t help if the street does slope uphill ahead of us in the full moon, and besides, perhaps these two have organized the chase for their own amusement, perhaps they are both of them pursuing a third man, perhaps the first man is being unjustly pursued, perhaps the second man intends to kill him and we would be implicated in the murder, perhaps the two know nothing of each other and each is simply running home to bed on his own initiative, perhaps they are sleepwalkers, perhaps the first man is armed.
And after all, haven’t we a right to be tired, haven’t we drunk so much wine? We’re glad that we can’t see the second man anymore either.